اشجار و اثمار (ثمره شجره)
مؤلف: علاء منجم (زنده در ۶۹۰) علیشاه بن محمد بن قاسم خوارزمی بخاری
(موضوع – زبان): هیئت و نجوم – فارسی
کاتب: نامعلوم
خط: نستعلیق زیبا
تاریخ کتابت: تحریر سده 13 ه.ق
محل کتابت: نامعلوم
آغاز: بسمله حمد و ثنا آفریدگاری را که افلاک و دوایر و نجوم بیافرید و شکر و سپاس واجب الوجودی را که عناصر و ارکان در وجود آورد …و بعد چنین گوید مولف این مسوّده علی شاه ابن محمد بن قاسم الخوارزمی المعروف بالبخاری.
انجام: و در عبارت سهل آورد و در شرح طویل کرد و آنچه دور تر بود ترک او واجب دید و اگر چه خود را در سدد مصنّفان ندانست نشانه ساخت و از خدای تعالی توفیق خواست و اتمام آن و هو الاجابه و التوفیق.
کتابشناسی: کتاب حاضر اثر علاء ستاره شناس درغانی بخاری زنده در ۶۹۰ می باشد. همانگونه که مؤلف در مقدمه کتاب به آن اشاره کرده است از نزدیکان شمس الدین سیف الاسلام محمد بن صدر سعید سیف الدین احمد شاه بن مبارک شاه بوده است و این دفتر را در اواخر عمر که به ضعف مزاج و کهولت سن یاد میکند برای دو فرزند او بدرالدین مبارکشاه و سیف الدین احمد شاه نگاشته است.
مؤلف کتاب را در ۵ شجره تنظیم کرده است و هر یک در چندین شعبه و ثمره نوشته شده است.
شجره اول : در صفات و منسوبات بروج و کواکب و انواع و اقسام بروج و ارباع عالم و اقالیم سبعه بر این هفت کوکب و نمودن کیفیت هر یک و اتفاق افتادن دلیلها در هر وقت و این شجره بر هفت شعبه است.
شجره دوم : در احکام قرانات و تسدیسات و مغایرت و تثلیثات و مقابلات و احتراقات و مجاسدات باراس و ذنب و سایر احوال کواکب با قمر در دوازده شعبات
شجره سوم : در احکام مطالع تحویل سال عالم و فصول و احوال نیکی و بدی حال و عوارضاتی که حادث شود و راست و رنج اصناف خلایق و کیفیت هر یک در هشت شعبه.(ورق 39)
شجره چهارم : در احکام طالعهای مولود بدلایل کلیّات و جزویات و مفردات و مرکّبات و عام و خاص در سعادت و شقاوت خارجی و داخلی دوازده خانه در هفده شعبه (ورق 49)
شجره پنجم: در اعمال تسیرات و احکام مدبّر و قاسم و احکام هفت زمان بر مولود و چگونگی احوال فردارات و اصحاب ادوار و نمودن مثالها از طالع خود و حالهای گذشته و ذکر علم موسیقی در ختم کتاب در پنج شعبات
در ورق 43 واقعه ای را که مؤلف رؤیت در 27 شهر رمضان سنه 662 هجریه کرده است مفصل بیان می کند که ظاهرا حمله مغولها و قتل و غارت ایران است و جریان محو شدن شهر نیشابور و ساخت شهر جدید نیشابور …
و نیز مؤلف در (ورق 95) شجره ۵ میگوید: «چهار ساله بودم که بدیرستانم فرستادند بنده زود قرآن بیاموخت و تربیتها یافت از استادان و از والدین و ارسال ده بمکتب رفته شد امّا همه رغبت باشعار بود خط از دست نیکو بیرون بنامد و پدر در علم استیفا کامل بود در دور مقفول بتجارت مشغول شد و ترک آن کرد و چند کرّت بخراسان و هرمز رفت این کرّت متوجه ترکستان گشت چون سال بدوازده رسید و پدر مسافر شد در بخارا فتنه محمود تارانی افتاد که دعوی پادشاهی کرد و رنود با او یار شدند و چهارده روز بردانست آن دولت او را خشم مشغول گشت و در آنوقت قران نخستین بود در سرطان پس اهل بخارا را از شهر بیرون آوردند و خواستند که قتل و غارت کنند و اسیر برند اما بسبب عنایت محمود بلواج خوارزمی که وزیر حضرت قان عادل کریم بود نجات حاصل آمد مردمرا از آن بلاد این واقعه مذکور است بشرح در تاریخ جهان در نسخه های دیگر اینگون ادامه داده است: «مادرم از خاندان امیر اسمعیل سامانی خداوند ورارود و خراسان و یار خلیفه آنروز بوده است و پدر او از ترکان غور. پدرم چهاردهمین فرزند مضراب جهانگیر خوارزمی یار ابو مسلم خراسانی در بر انداختن مروانیان بوده و این مضراب مردی دلیر و جنگجو بوده از روستای درغان خوارزم بسوی بخارا که در همان خاک آسوده است. مادرم چون دید که ستاره شناسان درباره ام گفته اند که گردشها کند و بویژه سوی باختر رود و داستان تارانی هم بدید با خویشان این را در میان نهاد. سرانجام گفته اند که او را بموزه دوزی دهید. استاد موزه دوز هم از خویشان پدرم و خود مقری بود و خوش آواز. چون دید مرا طبعی و آوازی هست از موسیقی چیزی بمن آموخت. همه میدانند که خوارزمیان کلام و موسیقی و وراودیان فقه و تفسیر و حدیث نیکو شناسند . استاد مرا نزد شیخ خود برده و گفت که پسر شمس الدین محمد درغانی از پیروان پیشین شما است و خود اکنون در اینجا نیست و من این هنگام هفده سال داشتم. به بیست و دو که رسیدم بدربار شاهان و بزرگان رسیدم و دوستان بسیار یافتم و نامور گشتم و تا چهل و یکسال روزبروز خوشتر میشدم و دانشم بیشتر میشده است. سپس با فرمانروایان و سپاهیان یار گشتم و در هراس بوده و آسایش نداشتم. خواستند مرا نزد شاهی برند که نشد. در این هنگام کشتار و خشکسالی و ستم بسیار میبود و من با اینکه هنرمند و با فرهنگ بوده ام و خود را نزد بزرگان میرساندم باز بخواری و نیازمندی دچار میشدم. باری تا ۵۶ سال در رنج و ترس بسر بردم آنگاه بنزد وزیران و خواجگان راه یافتم مگر اینکه چندان خوشی بهره ام نگشت و فرزندانم بمردند و بیماریهای سخت روی داد و در زمین عراق رنجها بمن رسیده و میرسد و شاید اگر زنده بمانم پس از ۶۸ سال آسایش و خوشی دست دهد» از این داستان چنین برمیآید که او در ۶۳۵ دوازده و در هنگام نگارش ایندفتر میان ۵۶ و ۶۸ سال داشت پس او در ۶۲۳ زاده است و میان ۶۷۹ و ۶۹۱ اشجار و اثمار بساخت. (محمد تقی دانش پژوه)
نام نسخه به نامهای «اشجار اثمار» و «ثمره شجره» و «شجره» و «ثمره و شجره» شناخته می شود.
انجامه: تمت الکتاب ثمره و شجره بعون الله و توفیقه و صلی الله علی محمد و آله حسب الفرمایش عالیشأن رفیعگان عزت و سعادت نشان عمده الاعیان و الاقران مخدوم مکرم و مطاع محترم و قیله معظّم و صاحب والا مقام میرزا محمد ابراهیم تحریر شد ان شاء الله تعالی بکمال صحت و تندرستی بمطالعه آن اقدام نمایند و هر گاه سهوی یا غلطی شده باشد به تصحیح آن برانید و حقیر را عفو فرمایند.
موجودی نسخه: در لکهنو انتشارات نولکشور مطابق ذیحجه ۱۳۲۰ق، ۱۹۰۳میلادی از روی نسخه تاریخ۸۸۰ ق نوشته نعیمی بنام «ثمره شجره نجوم» در ۲۰۴ص نخستین بار بچاپ رسید.
منابع: الذریعه ۱۲/۵
تصحیح و حاشیهنویسی: متن در حاشیه تصحیح شده است.
عناوین: شنگرف
آرایهها: سرلوح مزدوج مذهب مرصع با انواع گلها و رنگهای متنوع تزئین شده و جداول زرد و لاجورد با طرحهای مختلف و کتیبه بسمله با خط نستعلیق با جدول سبز صفحه اول و دوم بین سطور طلا اندازی شده دندانه موشی صفحات مجدول زرین و سیاه و کتیبه زرین
یادداشتهای مربوط به کتابخانه: سجع مهر مستطیل (اموال دولتی وزارت معارف شماره3259)
برافزوده: ثمره شجره علی شاه بخاری در احکام نجوم نوشته است سجع مهر مربع نستعلیق (افوض امری الی الله عبده محمد رحیم 1214)
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
برگ: 94 ورق – 200 ص سطر: 18 سطر
جلد: قطع رقعی تیماج قهوه ای مجدول گره دار لایه داخلی سرخ
اندازه جلد: 21*14
تعداد عکس با جلد: 99 فریم
واقف: حسب الامر حضرت حجه الاسلام آقای حاج شیخ مرتضی شیخ مرتضی مدّ ظله از حق الکتابه مدرسه فخریه مرحوم خان مروی علیه الرحمه ابتیاع گردید فی 35 و 1336 ه.ق سجع مهر قطره ای خط نستعلیق (وقف محمد حسین علی مدرسه فخریه الطهران 1231)
