رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء
مؤلف: در مورد پدید آورنده این اثر میان محققین اختلاف نظر شدید و علت این اختلاف مشخص نبودن مؤلف یا گروه مؤلفین است و همین طور مذهب مژلف هم مورد اختلاف است در ابتدای همین کتاب نوشته:«بسم الله ابو حبان توحیدی در کتاب الاداع[الامتاع] و الموانسه آورده: که مؤلفان اخوان الصفا پنج تن اند ابو المجد عوفی بصری، ابو الحسن نهرجوری بصری، احمد بن ابراهیم زنجانی زنجان شهریست در ولایت آذربایجان، زید بن رفاعه هاشمی، ابو سلمان البیسی المعروف بمقَدِسی، و گفته اند که هفت تن بوده اند ابو اسحق کندی، ابو شیبه بن یوسف الخوزی، لیکن از تواریخ چنین ظاهر میشود که زمان کندی مؤخر بوده و گویند که ایشان در ایام عمر از هم مفارقه کردند و همیشه بطریق صفاء ضمیر، دو شیوه وفا و موده با هم صحبت داشته اند و از غوامض علوم از هم استکشاف مینموده اند و فاصله میان تولد هر یک از یکماه زیاده نبوده عجب تر آنکه بُعد میان رحلت هر کدام نیز بهمین مقدار بوده و هیچیک اسم خود را در کتاب مذکور نساخته اند تا محفوظ باشد از شائبه رجحان و گویند انیس الحکما از ایشان مستفید میشده اما از تواریخ چنین مستفاد میشود که ایشانرا ندیده مگر از این کتاب فایده گرفته باشد و در یکی از کتب به نظر رسیده که ایشان در عهد خلافت هارون بوده اند و الله یعلم»
(موضوع – زبان): عرفان – عربی
کاتب: نامعلوم
خط: نسخ
تاریخ کتابت: تحریر سده یازده
محل کتابت: نامعلوم
آغاز: بسمله ثبت رسایل اخوان الصفا و الاصدقاء الکرام و ماهیه اغراضهم فیها و هی احدی و خمسون رساله فی فنون العلم و غرائب الحکم و طرائف الادب من کلام الصوفیه …
انجام: و هو الذی اعطی و اقنی عالم السر و اخفی له ما فی السماوات و ما فی الارض و ما تحت الثری و الحمد لله اولا و آخرا و نسئله لسانا ذاکرا و قلبا خاشعا شاکرا و صلی الله علی سیدنا محمد و آله و سلم تسلیما کثیرا
کتابشناسی: کتاب حاضر شامل دو جلد است در مقدمه جلد اول نوشته نگارش رسایل اخوان الصفا و ماهیت اغراض آنها در آن شامل پنجاه و یک رساله در فنون و غرائب حکمت و برگزیده های آداب از کلام صوفیه و آن چهار قسم است اول: شامل چهارده رساله در شعب مختلف ریاضیات (رسائل ریاضیه تعلیمیه)؛ یعنى حساب و هندسه و فلک، هنرها و صنایع عملى و منطقى است.
بخش دوم که رنگ ارسطویى دارد، شامل تمام علوم طبیعى (رسائل جسمانیه طبیعیه) به همان صورتى است که ارسطو بیان داشته است و آن مشتمل بر هفده رساله ؛ از هیولى و صورت و زمان و مکان و حرکت آغاز مىشود و به آثار «علویه» مىرسد، سپس از آن نیز گذشته به معادن و آنگاه نبات و پس از آن به حیوان و انسان مىرسد و مباحث علم النفس و در خاتمه معرفت به ذات حروف و اصوات کتابت حروف عربی و اوزان اشعار و کتابت هندی و انواع اقلام جلد یک به پایان می رسد مىیابد.
جلد دوم بخش سوم از مبادی عقلیه ،که شامل ده رساله در «مابعدالطبیعه» (رسائل نفسانیه عقلیه) است. تأثیر فلسفه یونانى براین سه بخش کاملاً هویدا است، زیرا آرا و اقوال گوناگون فیثاغورثیان و افلاطونیان و نوافلاطونیان و ارسطو در آن دیده مىشود. بخش چهارم: (رسائل ناموسیه الهیه و شرعیه دینیه شامل یازده رساله) که در «الهیات» و امور مربوط به ادیان و مذاهب و تصوف است، مخلوطى است از تمام عوامل و عناصرى که در فلسفه اسلامى تأثیر گذاردهاند.در انتهای کتاب مطلبی از ابن عربی از فص یوسفی آورده است .
موجودی نسخه: الحوزه العلمیه قم، مکتب الاعلام الاسلامی، مرکز نشر، ۱۴۰۵ق. ۱۳۶۳.ش چاپ شده است . الدار الإسلامیه بیروت:1412 ق .
منابع: کتابخانه ملی ۲۸۸/۸
تصحیح و حاشیهنویسی: متن تصحیح شده با علامت (صح)- حواشی ندارد – اوراق 57-59 مجدول با شنگرف بیاض است
عناوین: عناوین شنگرف
آرایهها: با سرلوح مزدوج مذهب مرصع بین سطور طلا اندازی اسلیمی مجدول به زر و لاجورد و زنگار و شنگرف دو صفحه اول حواشی تذهیب و گل و بوته و اسلیمی دارد صفحات مجدول با زرد و مشکی می باشد .
مالکیت و مهر: صفحه آخر نوشته :انا العبد الاقل العاثر الحاج ملا باقر الواعظ الشهیر بالذاکر فی لیله الاربعاء سنه 1289 -یادداشت: قد انتقل بالبیع الشرعی الی العبد الجانی محمدعلی … سجع مهر مربع نستعلیق (الواثق بالله عبده محمد علی )-
یادداشتهای مربوط به کتابخانه: 1307 چهل تومان قیمت شد!
برافزوده: یادداشت انتهای کتاب از ابن عربی در فص یوسفی و صدر الحکماء در مورد نفس – مواعظ سعدی : هیچ دانی که چیست دخل حرام/یا کدامست خرج نافرجام/به گدایی فراهم آوردن/پس به شوخی و معصیت خوردن –
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
آسیبدیدگی: پشت جلد فرسوده قسمتهایی از بین رفته نیاز به مرمت دارد .
برگ: 512 ورق+18 بیاض – 1030ص سطر: 27 سطر
جلد: قطع وزیری تیماج قهوه ای ضربی با ترنج و سر ترنج و لچک زرکوب.
تعداد عکس با جلد: 516فریم
واقف: وقف نامه در انتهای کتاب موقوفه محمد حسین خان ربیع الثانی 1228 ه.ق[ تاریخ افتتاح مدرسه 1231]
