تحریر اکر ثاوذوسیوس
مؤلف: نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597 -672ش)، ملقب به شیخ الطایفه و خواجه نصیرالدین طوسى
(موضوع – زبان): نجوم (علم کُرات) -عربی
کاتب: نامعلوم
خط: بخش اول نسخ/ بخش دوم نستعلیق
تاریخ کتابت: سده 12 و 13 ه.ق
محل کتابت: نامعلوم
آغاز بخش اول: بسمله ، هذا کتاب الاکر لثاوذووسیوس و هو ثلاث مقالات و تسعه و خمسون شکلاً و فی بعضی النسخ بنقصان شکل فی العدد… المقاله الاولی: اثنان و عشرون شکلا الحدود: الکره شکل مجسم یحیط به السطح متساویه …
انجام بخش اول: فیکون قوس (د.ب) بشباهه بقوس (ک ل) بقوس( ه ح) اعظم من قوس من دایرتها بشباهه قوس(ک ل) و ایضاً قوس (م ط) یشبه (ه ر) فقوس (ط ک) اعظم من قوس من دایرتها یشبابه قوس( ه ر) و ذلک ما اردناه و الله اعلم بالحقیقه تمت تم
آغاز بخش دوم: بسمله اقول بعد حمد الله و الثناء علیه بما یلیق به و الصلوه علی محمد و آله انی کتب ارید ان احرر الکتب الموسومه بالمتوسطات اعنی الکتب التی من شأنها ان یتوسط فی الترتیب التعلیمی بین کتاب الاصول الاقلیدس و بین کتاب للمجِسطی و بطلمیوس فلمّا وصلت الی کتاب مالاوناس فی الاشکال الکریه …
انجام بخش دوم: اظن انه تصحیف و لعله کانت متی کانت( ر ء ) ضلع مربع او (ره) ضلع مربع فان الکلام فی هذا الشکل لم یتعلق (بب ء) و( ب ه) و هذا آخر الکتاب و قد فرغ من ایضاح مسایله و تجرید مطالبه فی الحادی و العشرین من شعبان سنه ثلث و ستین و ستمأیه الهجریه تمام
کتابشناسی: کتاب حاضر از بهترین کتابهای متوسطات بین اصول اقلیدس و مجسطی است. کتاب اُکِر که در خواص کره بحث می کند این علم به عنوان یک پیش نیاز برای علم هیأت است لذا فایده آن در علم هیأت روشن میشود. در یونان بوسیله ثاوذوسیوس مهندس یونانی نوشته شده است و بعد بعهد ابوالعباس احمد بن معتصم ملقب به المستعین بالله بعربی بشرح زیر نقل گردید ابتداء قسطابن لوقابعلبکی تا شکل پنجم از مقاله سوم را در ۲۰۵ هـ.ق بعربی نقل کرد و سپس باقیمانده را مترجم دیگری ترجمه نمود و پس از آن ثابت بن قره حرانی کار مترجمان را اصلاح نمود. در قرن هفتم هـ.ق. خواجه نصیر الدین طوسی ترجمه ها را تحریر کرد و کتاب را قابل تدریس نمود. حاجی خلیفه در کشف الطنون از محمد بن معروف راصد ملقب به تقی الدین نام می برد که او نیز در تحریر اُکِر دست داشته است.
بخش اول کتاب حاوی سه مقاله است بدین شرح است مقاله اول: در بیست ودو شکل؛ مقاله دوم : در بیست و سه شکل مقاله سوم : حاوی ۱۴ شکل که مجموعا اصل کتاب بقولی ۵۹ شکل می شود.
بخش دوم کتاب شامل سه مقاله است مقاله اول: 39 شکل است مقاله دوم: 25 شکل است مقاله سوم: در اکثر نسخه ها 24 شکل است و در نسخ ابن عراقی 21 شکل است و در نزد نفریسر اولی 61 شکل و دومی 18 شکل و آخری 30 شکل و در اختلاف در بعضی از اشکال این است که با دو شکل نشان داده شده و بالعکس در هر صورت جمع اشکال کتاب 85 شکل می شود و تعدادی از اشکال با رنگ قرمز و سیاه در حواشی آمده است.
موجودی نسخه: در تهران بوستان قرآن، ۱۳۹۰.ش به نام اکر منالاوس (در هندسه کروی) چاپ شده است.
منابع: ذریعه ۳/۳۸۳
تصحیح و حاشیهنویسی: متن در حاشیه تصحیح شده است. حواشی «مولانا محمد باقر سلمه الله» اکثر حواشی کتاب مربوط به میرزا محمد باقر یزدی است که از ریاضی دان های مطرح زمان صفوی است و البته که حواشی ایشان بر اُکِر مانالائوس بیشتر است. (بخش دوم کتاب)
عناوین: عناوین و بعضی حواشی شنگرف
مالکیت و مهر: سجع مهر بیضی نستعلیق (الراجی مرتضی قلی 1275)
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
آسیبدیدگی: حواشی جلد فرسوده است.
کاغذ: فرنگی 17 -39 آبی
برگ: 123 ورق- 248 ص سطر: 19 سطر
جلد: قطع وزیری تیماج قهوه ای
اندازه جلد: 25*15
تعداد عکس با جلد: 127 فریم
واقف: «حسب الامر حضرت حجه الاسلام آقای حاج شیخ مرتضی مدّ ظله از حق الکتابه مدرسه فخریه مرحوم خان مروی علیه الرّحمه ابتیاع گردید فی 1334 ه.ق
