مجمع البیان فی تفسیر القرآن
مؤلف: امینالاسلام طبرسى (468 یا 469-532 یا 548ق)، ابوعلى، فضل بن حسن بن فضل طبرسى فقیه، محدث، مفسر، ادیب، متکلم
(موضوع – زبان): تفسیر- عربی
کتابشناسی: کتاب حاضر مجمع البیان از بهترین تفاسیر شیعی است . این تفسیر شامل مباحثی چون: قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، ذکر موارد معانی و بیان، شأن نزول آیات، اخبار وارده در آیات و شرح و تبیین قصص و حکایات است. این تفسیر بسیار متاثر از تبیان شیخ طوسی است، با این تفاوت که طبرسی با تقسیمبندی مباحث، زمینه استفاده بهتر و گزینش آسانتر استفادهکننده را فراهم ساخته است. کسانی که به هر قسمت از تفسیر، علاقمند باشند، میتوانند بهراحتی به همان قسمت از ادبیات، قرائت و تفسیر مراجعه کنند.
نویسنده در مقدمه کتابش مطالبی را تحت عنوان فنون هفتگانه به منظور فهم معارف علوم قرآن ذکر کرده است فن اول: درباره تعداد آیات قرآن و فائده شناخت آنهاست.فن دوم: در اسامی قاریان قرآن است.فن سوم: در تفسیر و تاویل است فن چهارم: در ذکر اسامی و معانی قرآن است . فن پنجم: فی اشیاء علوم القرآن یحال فی شرحها فن ششم: در بعضی اخبار مشهور در فضل قرآن و اهل آن فن هفتم: در مستحبات قاری قرآن است .
گفته شده طبرسی از نادر مفسران شیعی است که به علم مناسبات توجه کرده است. طبرسی از مفسران چندگانه نویس است. وی سه تفسیر به نگارش درآورده است: مجمع البیان، جوامع الجامع و الکافی الشافی. گستردهترین این تفاسیر، مجمع البیان و فشردهترین آنها الکافی الشافی است. وی ابتدا مجمع البیان را نوشته سپس جوامع الجامع و پس از برخورد با کشاف الکافی الشافی را نوشته است .
داستانی از زنده شدن ایشان بعد از سکته و دفن ایشان نقل شده است . زمانی علامه طبرسی سکته کرده و خانوادهاش با تصور این که وی مرده است او را به خاک سپردند. وی در قبر به هوش آمده و نذر میکند که اگر خداوند او را از درون قبر نجات دهد کتابی را در تفسیر قرآن بنویسد. همان شب فردی به قصد دزدیدن کفن وی، قبر را شکافته و علامه از قبر بیرون آمد و نذر خود را ادا کرد. محدث نوری تصریح میکند که این داستان در هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء نقل نشده است.
یکی از بهترین چاپها چاپی است که با تحقیق پانوشت های علامه شعرانی در تهران چاپ شده است. متضمن فوائد ادبی، تاریخی، تفسیری، کلامی، اعتقادی ارجمند و مفیدی است. نسخه حاضر از سوره رعد تا انتهای قرآن را دارد .
کاتب: ابو الفتح بن محمد الحسینی
خط: نسخ
تاریخ کتابت: سنه 1059 ه.ق
محل کتابت: نامعلوم
آغاز: بسمله زدنی علی الحمد لله ربّ العالمین …سوره الرعد مکیّه کلها عن ابن عباس و عطاء و قال الکلبی و مقاتل مکیّه الا آخر آیه منها نزلت منها فی عبدالله بن سلام و قال سعید بن جبیر کیف یکون هذه الآیه فی عبدالله بن سلام…
انجام: وإذا قرأت قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ قل فی نفسک أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وروى العیاشی بإسناده عن أبان بن تغلب، عن جعفر بن محمد علیهما السلام قال قال رسول الله (ص) (ما من مؤمن إلا و لقلبه فی صدره أذنان أذن ینفث فیها الملک، وأذن ینفث فیها الوسواس الخناس، فیؤید الله المؤمن بالملک، وهو قوله سبحانه وَأَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.
انجامه: کتبه العبد المذنب المحتاج الی رحمه الله الغنی ابو الفتح بن حاجی محمد الحسینی فی مجالس عدیده آخرها ثانی شهر شوال من شهور سنه تسع و خمسین بعد الف
انجامه جزء ششم ورق 68: تمت المجلده السادسه من کتاب تفسیر مجمع البیان من تفاسیر القرآن فی اواخر ذی الحجه الحرام 1058 علی ید الفقیر ابی الفتح بن حاجی محمد الحسینی
انجامه جزء هفتم ورق 138: فی یوم الجمعه الحادی عشر من رجب الاصب من سنه اربع و ثلثین و خمسمایه الهلالیه
انجامه جزء هشتم ورق 205: ربیع الاخر سنه 1059 و انا العبد ابو الفتح بن محمد الحسینی الشهیر
موجودی نسخه: مکرر چاپ سنگی و حروفی شده است تبریز، سنگی،۱۳۱۱ق.، رحلی. در انتشارات دارالمعرفه بیروت سنه 1408 ق چاپ شده است .
منابع: الذریعه ۲۴/۲۰، ش۱۷۷۳
تصحیح و حاشیهنویسی: متن تصحیح شده است.
عناوین:عناوین و خطوط شنگرف
مالکیت و مهر: « بسم الله الحمد لله » ممّا وقفه المرحوم الحاج ابو الحسن القزوینی ولد المرحوم الحاج ابی الحسن الطهرانی حرّره الفقیر المسکین …(لا اله الا الله الملک الحق المبین مسیح). ایضا سجع مهر مربع نستعلیق (محب آل محمد احمد)
یادداشتهای مربوط به کتابخانه: سجع مهر مستطیل (اموال دولتی وزارت معارف 1306- شماره 2711). نمره 182 دارای 72 ورق است. دارای 144 ورق است. بامداد نوشته 344 ورق [349 ورق است]
برافزوده: تفسیر مجمع البیان مصنّفه و مفسّره الشیخ الافضل الاعز الاجل الاکمل علی الطبرسی قدس الله و نور ضریحه من سوره الرعد الی آخر القرآن فی هذا المجلد بهذا الترتیب و هو خمس مجلّدات علی ما قرره الشیخ المفسّر رحمه الله المجلد السادسه : من اول سوره الرعد الی سوره طه ما انزلنا علیک القرآن. المجلد السابعه : من سوره العنکبوت اتمها المفسر فی یوم الجمعه الحادی عشر من رجب الاصب من اربع و ثلثین و خمسمایه. المجلده الثامنه من سوره العنکبوت الی سوره حم السجده. المجلده التاسعه من سوره حم السجده الی سوره الجمعه. المجلده العاشره من سوره الجمعه الی آخر القرآن المجید اتمها المصنف (ره) یوم الخمیس من نصف ذی القعده الحرام من سنه ست و ثلثین و خمسمایه
یادداشت دیگر: امانت از مال عالیجانب میرزا محمد باقر اردستانی نوادۀ مرحوم میرزا رفیع است.
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
آسیبدیدگی: حواشی جلد و صدر و ذیل صفحات رطوبت جزئی خورده فرسوده و رنگ و رو رفته است. لکه های روغن در ورق اول و دوم در حواشی وجود دارد. ورق 187 رطوبت خورده، چند کلمه ناخوانا است. ورق 343 سه سطر اول رطوبت خورده ناخوانا است.
برگ: 349 ورق – 698 ص سطر: 35 سطر
جلد: قطع رحلی تیماج سرخ با ترنج و سر ترنج با لایه قهوه ای روشن اندازه جلد: 38×25
تعداد عکس با جلد: 352 فریم
واقف: حسب الامر حضرت حجه الاسلام آقای حاجی شیخ مرتضی دام ظلّه از حق الکتابه مدرسه فخریّه ابتیاع گردید سنه 1333 سجع مهر قطره ای نوع دوم
