مجمع البیان فی تفسیر القرآن
مؤلف: ابوعلى، فضل بن حسن بن فضل طبرسى (468 یا 469-532 یا 548ق)، معروف به امینالاسلام طبرسى، فقیه، محدث، مفسر، ادیب، متکلم
(موضوع – زبان): تفسیر- عربی
کتابشناسی: کتاب حاضر مجمع البیان از بهترین تفاسیر شیعی است. این تفسیر شامل مباحثی چون: قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، ذکر موارد معانی و بیان، شأن نزول آیات، اخبار وارده در آیات و شرح و تبیین قصص و حکایات است. این تفسیر بسیار متاثر از تبیان شیخ طوسی است، با این تفاوت که طبرسی با تقسیمبندی مباحث، زمینه استفاده بهتر و گزینش آسانتر استفادهکننده را فراهم ساخته است. کسانی که به هر قسمت از تفسی، علاقمند باشند، میتوانند بهراحتی به همان قسمت از ادبیات، قرائت و تفسیر مراجعه کنند.
نویسنده در مقدمه کتابش مطالبی را تحت عنوان فنون هفتگانه به منظور فهم معارف علوم قرآن ذکر کرده است فن اول: درباره تعداد آیات قرآن و فائده شناخت آنهاست. فن دوم: در اسامی قاریان قرآن است.فن سوم: در تفسیر و تاویل است فن چهارم: در ذکر اسامی و معانی قرآن است. فن پنجم: فی اشیاء علوم القرآن یحال فی شرحها فن ششم: در بعضی اخبار مشهور در فضل قرآن و اهل آن فن هفتم: در مستحبات قاری قرآن است .
گفته شده طبرسی از نادر مفسران شیعی است که به علم مناسبات توجه کرده است. طبرسی از مفسران چندگانه نویس است. وی سه تفسیر به نگارش درآورده است: مجمع البیان، جوامع الجامع و الکافی الشافی. گستردهترین این تفاسیر، مجمع البیان و فشردهترین آنها الکافی الشافی است. وی ابتدا مجمع البیان را نوشته سپس جوامع الجامع و پس از برخورد با کشاف الکافی الشافی را نوشته است.
داستانی از زنده شدن ایشان بعد از سکته و دفن ایشان نقل شده است. زمانی علامه طبرسی سکته کرده و خانوادهاش با تصور این که وی مرده است او را به خاک سپردند. وی در قبر به هوش آمده و نذر میکند که اگر خداوند او را از درون قبر نجات دهد کتابی را در تفسیر قرآن بنویسد. همان شب فردی به قصد دزدیدن کفن وی، قبر را شکافته و علامه از قبر بیرون آمد و نذر خود را ادا کرد. محدث نوری تصریح میکند که این داستان در هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء نقل نشده است.
یکی از بهترین چاپها چاپی است که با تحقیق پانوشت های علامه شعرانی در تهران چاپ شده است. متضمن فوائد ادبی، تاریخی، تفسیری، کلامی، اعتقادی ارجمند و مفیدی است. نسخه حاضر از ابتدای قرآن تا انتهای سوره یوسف را دارد.
کاتب: مهدیقلی الچکنی
خط: نسخ
تاریخ کتابت: سنه 1133 ه.ق
محل کتابت: نامعلوم
آغاز: بسمله الحمد لله الذی ارتفعت عن مطارح الفکر جلالته، وجلت عن مطامح الهمم عزته… و بعد فإن أحق الفضائل بالتعظیم، وأسبقها فی استحقاق التقدیم، هو العلم إذ لا شرف إلا وهو نظامه…
انجام: وَتَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ أی و بیان کل شئ یحتاج إلیه من الحلال والحرام، وشرائع الاسلام وَهُدًى أی ودلاله وَ رَحْمَهً أی و نعمه ینتفع بها المؤمنون، علما وعملا لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ إنما خصهم بذلک لأنهم المنتفعون به دون غیرهم، وبالله التوفیق والعصمه، وهو حسبنا ونعم الوکیل.
انجامه: و لقد فرغت من کتابتها فی یوم الثلثا من شهر رجب الاصب فی آخر طرفی النهار سنه 1133
انجامه ورق 158: تمت المجلده الثانیه من مجلدات العشره علی ید اقل عباد الله مهدیقلی الچکنی
موجودی نسخه: مکرر چاپ سنگی و حروفی شده است تبریز، سنگی، ۱۳۱۱ق.، رحلی.در انتشارات دارالمعرفه بیروت سنه 1408 ق چاپ شده است .
منابع: الذریعه ۲۴/۲۰، ش۱۷۷۳
تصحیح و حاشیهنویسی: متن تصحیح شده است. حواشی مختصر دارد.
عناوین: عناوین خطوط نشانه های آیات در متن و حواشی شنگرف است.
آرایه ها: صفحات مجدول زرین
مالکیت و مهر: من عواری الزمان عند المفتاق الی رحمه الله العزیز محمد حسین الذلیل سجع مهر بیضی با خط نستعلیق (لا اله الا الله الملک الحق المبین)
ورق 393 انتهای کتاب: سجع مهر مربع (حسین منی و انا من حسین). سجع مهر بیضی نستعلیق (لا اله الا الله الملک الحق المبین). ایضا سجع مهر بیضی کوچک با خط نستعلیق ( …محمد قاسم …)
یادداشتهای مربوط به کتابخانه: سجع مهر مستطیل (اموال دولتی وزارت معارف 1306 – شماره 2710)
نمره 173 دارای 185 ورق است . دارای 370 ورق است. با مداد نوشته 380 ورق [391 ورق است]
برافزوده: یادداشت انتهای کتاب: «هو الله تعالی » این یک مجلد تفسیر مجمع البیان که مشتمل است بر پنج جلد …از دو جلد عشر مجلدات …صحت و اعتبار در حالتی که …ابتیاع شد امید است که …که خوانده است ازو منتفع شود.
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
آسیبدیدگی: صدر صفحات رطوبت خورده است .
برگ: 391 ورق + 2 – 782 ص سطر: 33 سطر
جلد: قطع رحلی تیماج قهوه ای مجدول اندازه جلد: 36×24
تعداد عکس با جلد: 396 فریم
واقف: حسب الامر حضرت حجه الاسلام آقای حاجی شیخ مرتضی دام ظلّه از حق الکتابه مدرسه فخریّه ابتیاع گردید سنه 1333 سجع مهر قطره ای نوع دوم
