مجمع البیان فی تفسیر القرآن
مؤلف: ابوعلى، فضل بن حسن بن فضل طبرسى (468 یا 469-532 یا 548ق)، معروف به امینالاسلام طبرسى، فقیه، محدث، مفسر، ادیب، متکلم،
(موضوع – زبان): تفسیر- عربی
کتابشناسی: کتاب حاضر مجمع البیان از بهترین تفاسیر شیعی است. این تفسیر شامل مباحثی چون: قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، ذکر موارد معانی و بیان، شأن نزول آیات، اخبار وارده در آیات و شرح و تبیین قصص و حکایات است. این تفسیر بسیار متاثر از تبیان شیخ طوسی است، با این تفاوت که طبرسی با تقسیمبندی مباحث، زمینه استفاده بهتر و گزینش آسانتر استفادهکننده را فراهم ساخته است. کسانی که به هر قسمت از تفسیر، علاقمند باشند، میتوانند بهراحتی به همان قسمت از ادبیات، قرائت و تفسیر مراجعه کنند.
نویسنده در مقدمه کتابش مطالبی را تحت عنوان فنون هفتگانه به منظور فهم معارف علوم قرآن ذکر کرده است فن اول: درباره تعداد آیات قرآن و فائده شناخت آنهاست. فن دوم: در اسامی قاریان قرآن است. فن سوم: در تفسیر و تاویل است. فن چهارم: در ذکر اسامی و معانی قرآن است. فن پنجم: فی اشیاء علوم القرآن یحال فی شرحها. فن ششم: در بعضی اخبار مشهور در فضل قرآن و اهل آن فن. هفتم: در مستحبات قاری قرآن است.
گفته شده طبرسی از نادر مفسران شیعی است که به علم مناسبات توجه کرده است. طبرسی از مفسران چندگانه نویس است. وی سه تفسیر به نگارش درآورده است: مجمع البیان، جوامع الجامع و الکافی الشافی. گستردهترین این تفاسیر، مجمع البیان و فشردهترین آنها الکافی الشافی است. وی ابتدا مجمع البیان را نوشته سپس جوامع الجامع و پس از برخورد با کشاف الکافی الشافی را نوشته است .
داستانی از زنده شدن ایشان بعد از سکته و دفن ایشان نقل شده است. زمانی علامه طبرسی سکته کرده و خانوادهاش با تصور این که وی مرده است او را به خاک سپردند. وی در قبر به هوش آمده و نذر میکند که اگر خداوند او را از درون قبر نجات دهد کتابی را در تفسیر قرآن بنویسد. همان شب فردی به قصد دزدیدن کفن وی، قبر را شکافته و علامه از قبر بیرون آمد و نذر خود را ادا کرد. محدث نوری تصریح میکند که این داستان در هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء نقل نشده است.
یکی از بهترین چاپها چاپی است که با تحقیق پانوشت های علامه شعرانی در تهران چاپ شده است. متضمن فوائد ادبی، تاریخی، تفسیری، کلامی، اعتقادی ارجمند و مفیدی است. نسخه حاضر از ابتدای قرآن تا انتهای سوره نساء و دو آیه از سوره مائده را دارد.
توضیح اینکه سوره نساء در ورق 166 نیمه صفحه سمت چپ تمام شده و سوره مائده شروع می شود و ورق 167 تکرار نیم صفحه پایانی سوره نساء است.
کاتب: نامعلوم
خط: نسخ
تاریخ کتابت: تحریر سده 11 و 12 ه.ق
محل کتابت: نامعلوم
آغاز: بسمله الحمد لله الذی ارتفعت عن مطارح الفکر جلالته، وجلت عن مطامح الهمم عزته… و بعد فإن أحق الفضائل بالتعظیم، وأسبقها فی استحقاق التقدیم، هو العلم إذ لا شرف إلا و هو نظامه…
انجام: وَ أُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ أن تدانی القربى سبب فی استحقاق المیراث، فمن کان أقرب رحما، وأدنى قرابه، کان أولى بالمیراث من الأبعد. والخلاف بین الفقهاء فی هذه المسائل وفروعها، مذکور فی کتب الفقه.
موجودی نسخه: مکرر چاپ سنگی و حروفی شده است تبریز، سنگی، ۱۳۱۱ق.، رحلی در انتشارات دارالمعرفه بیروت سنه 1408 ق چاپ شده است.
منابع: الذریعه ۲۴/۲۰، ش۱۷۷۳
تصحیح و حاشیهنویسی: متن تصحیح شده است. حواشی مختصر دارد.
عناوین: عناوین و آیات در متن شنگرف است.
یادداشتهای مربوط به کتابخانه: سجع مهر مستطیل (اموال دولتی وزارت معارف 1306 – شماره 2712 ) نمره 176 دارای 83 ورق یک صفحه سفید. دارای 166 ورق است بعلاوه یک ورق بیاض. با مداد نوشته 164 ورق [391 ورق است] «هو 110» مبلغ سه تومان قیمت شد فی شهر صفر الخیر 1307
برافزوده: ورقه اقل الطلبه ابوالقاسم در مدرسه کوچک یوم چهارم شهر جمادی الاولی 1247.
رکابهدار. جزو: ۸ برگی.
آسیبدیدگی: از ابتدا تا ورق 20 گوشه صفحات و حاشیه ورق 33-47 اثر لکه روغن وجود دارد. ورق 129 سمت چپ بیاض است.
برگ: 165 ورق +2 – 330 ص سطر: 40 سطر
جلد: قطع رحلی تیماج قهوه ای مجدول بدون لایه اندازه جلد: 36×24
تعداد عکس با جلد: 170 فریم
واقف: حاج محمدحسین خان مروی، فی شهر جمادی الاولی سنه 1232 ه. ق
